Gerenforceerde Spaansche Redout

Rond 1745 zijn op strategische plekken in de Grebbelinie stenen damsluizen gebouwd. Deze damsluizen lagen in de diverse beken in de Geldersche Vallei. Door in oorlogstijd de damsluis d.m.v. schotbalken te sluiten, zou de beek worden afgesloten, buiten haar oevers zou treden en zo het omliggende land onder water zetten (inunderen). Ter bewaking (tegen boze boeren!) en verdediging tegen vijanden werden bij een aantal van deze damsluizen gemetselde wachthuizen gebouwd. Helaas zijn er maar weinig afbeeldingen van deze wachthuizen bekend. De bekendste afbeelding komt uit het bestek van Bernard De Roij (1745) en toont een toren (“gerenforceerde Spaansche redout” ) met twee verdiepingen. Dat niet alle zeven torens naar hetzelfde model gebouwd zijn, weten we uit een rapport van de landmeter C.C. van Hooff die in 1806 drie van deze wachthuizen tekende (resp. Lambalgen van twee verdiepingen en het wachthuis bij de Rode Haan en Coelhorst/Keulhorst van één verdieping).

Defensive tower in the Grebbeline

To strengthen the Grebbeline and improve the possibilities for planned inundations, several dam sluices were built in- or shortly after 1745. In wartime, these sluices could be closed by stop logs, thus effectively damming the numerous streams and forcing these to overflow the banks and inundate the surrounding countryside. To guard these sluices against angry farmers as well as defend against hostile soldiers, defensible blockhouses were built at several of these sluices. Unfortunately, not many pictures exist of these blockhouses. Bernard de Roij’s proposal for improving the Grebbeline (1745) contains a drawing of a brick two-storey tower (“reinforced Spanish redoubt” as he calls it), square in plan, with a slightly overhanging second storey. However, from a surveyors report by C.C. van Hooff (1806), containing drawings of three of these blockhouses, we know that at least the ‘towers’ at Rode Haan and Coelhorst/Keulhorst had only one storey while the one built at Lambalgen more or less resembles Bernard de Roij’s drawing with two storeys.

Glashut: ingangszijde / side with entrance

Glashorst

De Glashut (genoemd naar de glasblazerij die daar aan de overzijde van de Eem lag) bevindt zich enkele kilometers ten noorden van de stad Amersfoort. Hier lag een damsluis in de Oude Eem met daarbij een Spaanse redout van twee verdiepingen. Deze stenen toren is goed te zien op de prent “Gezicht op Amersfoort” van Jan Caspar Philips naar het origineel (ca 1749) van Jan de Beijer die zich in de collectie van het Rijksmuseum bevindt.
De damsluis en toren werden gebouwd op een zwak punt in de Grebbelinie; vlak voor de linie liggen de hoger gelegen – en daarmee niet te inunderen – stukken land rond Den Ham (tegenwoordig “Hoogland”) waardoor de onderwaterzettingen hier nogal smal waren. Om deze reden is hier in 1799 een schans (“werk bij de Glashut”) gebouwd.

Mijn tekening toont deze toren en de voorgelegen damsluis. Bovenop de damsluis staat een zgn. windas, een hijswerktuig om in geval van dreiging de zware schotbalken in de damsluis te kunnen hijsen. In vredestijd lagen deze schotbalken en de twee windassen opgeslagen in de toren.
Helaas is geen enkele van deze ‘gerenforcheerde Spaansche Redouts’ uit de Grebbelinie bewaard gebleven. De toren bij de Glashut is rond 1809 afgebroken. 

Naschrift: De tekening van de Spaansche Redout met voorgelegen damsluis is in September 2021 afgedrukt op de middenpagina van “Grebbelinie in Beeld” (Jaargang 11 nr 32). Dit is het magazine dat donateurs van de Stichting Grebbelinie 3x per jaar ontvangen. 

Glashut

The ‘Glashut’, named after the glassworks on the opposite side of the river Eem, is situated a few kilometers north of the city of Amersfoort. At this location were the stream ‘Oude Eem’ almost meets the river Eem, a dam sluice was built as well as a two-storey defensible tower. This tower is clearly visible on the etching “Gezicht op Amersfoort” by Jan Caspar Philips after the original (ca 1749) by Jan de Beijer, now part of the collection of the Rijksmuseum.
The sluice and tower at the Glashut were built at a known weak spot of the Grebbeline; directly in front of this location are located the slightly higher (and thus non-floodable) grounds around Den Ham, resulting in very small inundations. To further strengthen this spot, an earthwork (“werk bij de Glashut”) was constructed in 1799 which still exists today.

My drawing depicts this tower at the Glashut as well as the dam sluice in the Oude Eem. On top of the sluice is situated a windlass to help maneuver the heavy stop logs. These stop logs as well as the windlass would have been stored inside the tower until the necessity arose to close the sluice.
Unfortunately none of these brick blockhouses in the Grebbeline has been preserved; the tower at the Glashut was demolished around 1809.

Postscript: the render of the ‘Spanish redoubt with sluice’ was published as centerfold in the September issue of “Grebbelinie in Beeld”. This is the magazine that supporters/donators of the Grebbelinie preservation foundation receive three times a year.

Gerenforceerde Spaansche Redout bij de Glashut met voorgelegen damsluis in de Oude Eem

Bronnen/sources:

  • Bert Rietberg – De Grebbelinie, een cultuurhistorische gids (2019)
  • Jan de Vries – De Spaanse redoutes in de Grebbelinie. Grebbelinie in Beeld jaargang 9 nr 27 (2019)
  • Jan de Vries – De damsluizen van 1745 in de Grebbelinie. Grebbelinie in Beeld jaargang 9 nr 28 (2019)

Creative Commons-Licentie
Dit werk valt onder een Creative Commons Naamsvermelding-NietCommercieel 4.0 Internationaal-licentie

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s